Gedrag
Ons sociale gedrag is de basis voor het oplossen van problemen
Patrick van Veen en zijn Apemanagement® collega’s nemen ons sociale oergedrag als uitgangspunt bij de aanpak van problemen en uitdagingen. De apen die we bestuderen vormen daarbij een belangrijke spiegel, net zoals de resultaten van meer dan 100 jaar onderzoek bij mensapen door psychologen, sociologen, antropologen en biologen zoals Patrick.
Organisatie gedrag en collega’s
De werkvloer wordt vaak omschreven als een apenrots, bedoelt als een negatieve metafoor waarbij het gevecht om de macht centraal staat. Maar een groep collega’s is meer dan een verzameling individuen die strijden om wie de baas is. Ons oergedrag helpt ons effectief samen te werken en bepaalt hoe we omgaan met veranderingen. Lessen uit het onderzoek bij apen helpen ons beter te begrijpen hoe het complexe gedrag op de werkvloer functioneert, maar geeft ook handvaten gedrag effectief te beïnvloeden. Apen zoals chimpansees en gorilla’s zijn meer dan een spiegel van ons gedrag, ze zijn een studiemodel om de dynamiek op de werkvloer te begrijpen. Een aantal voorbeeld thema’s is:
Leiderschap
Wie de baas is heeft niet automatisch de macht. Zelfs bij gorilla’s waar mannen veel sterker zijn dan de vrouwen, zullen leiders zich moeten verantwoorden voor hun gedrag en competenties, immers de macht ligt bij de vrouwen. Apen zijn democratisch in hun leiderschapsmodel, incompetente leiders worden aan de kant geschoven. Maar leiderschap kent ook veel facetten, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, wordt niet altijd de sterkste de baas. Vaak zijn sociale competenties de kern waarom een chimpansee man de leider wordt. Lessen over leiderschap gaan over de kern: wat is de functie van leiderschap en hoe verhoudt zich dat ten opzichte van de groep?
Teamvorming
Wat maakt een verzameling individuen een team? Wie een groep chimpansees observeert zal ontdekken dat een effectieve groep duidelijke rollen kent, verantwoordelijkheden zijn verdeeld. Maar er zijn ook gedragsregels die kinderen op jonge leeftijd leren en die essentieel zijn om de groep te laten functioneren. De waarde van afspraken, hoe te communiceren en wie spreekt wie aan op gedrag dat niet passend of storend is? Overtreding van gedragsregels heeft bij chimpansees consequenties en hoe verhoudt zich dat in mensen teams? Tijdens observaties valt ook de noodzaak op van rituelen, ze kunnen bijdragen aan verbinding (vlooien), vertrouwen of verzoening bij conflicten (hand-reiken).
Samenwerken
In 1921 publiceerde Professor Köhler uit Göttingen onderzoek naar samenwerken bij chimpansees. Een experiment waarbij alleen door communicatie en samenwerken chimpansees toegang kregen tot voedsel. Bij herhaling van het experiment door Patrick en zijn collega’s bleek dat de basisvoorwaarde voor een goede samenwerken vertrouwen en verbinden is. Wat organisaties kunnen leren van lessen uit de natuur als het gaat over het verschil samen werken en samenwerken? Maar ook hoe vertaalt zich hybride werken in nieuwe uitdagingen voor samenwerken zijn we wel bereidt de investering te doen die samenwerken vraagt? De investering is overigens tijd maken om te vlooien.
Veranderingsmanagement
De wereld om ons heen verandert, organisaties moeten daarop anticiperen. Technologie, AI, internationalisering, hybride werken, politiek en social media zijn veranderingen waar we iets mee moeten. Maar hoe krijg je mensen mee? En zijn we als mens wel bereid te veranderen? De kern is dat we in ons gedrag meer moeite hebben met loslaten van wat we hebben dan het accepteren van nieuwe dingen. In onderzoek met orang-oetans blijkt dat veranderen ook af hangt van de sociale context. Of we open staan voor verandering hangt mede af van anderen in onze omgeving. Maar misschien kunnen we leren van puber gedrag en onderzoek naar cultuur ontwikkeling bij Japanse makaken dat veranderen begint met nieuwsgierigheid naar anderen.
'Wie niet wil veranderen kan nooit met pensioen'
Gedragsbeïnvloeding
Voor een gedragsbioloog is de kern van veel onderzoek het begrijpen wat de motivatie en functie van gedrag is. Wat maakt dat we de dingen doen zoals we ze doen? Hieruit komt natuurlijk ook de nieuwsgierigheid naar hoe we gedrag effectief kunnen beïnvloeden. Daarbij komen ook vragen voorbij als hoe sterk ons instinct gedrag beïnvloedt of wat de invloed is van de omgeving en bijvoorbeeld sociale druk? Zijn wij mensen kuddedieren die meelopen met een groep of zijn we juist eigenwijze chimpansees die hun eigen afwegingen maken? Wie gedrag effectief wil beïnvloeden zal gedrag eerst moeten begrijpen is een quote van Patrick die hij vanaf het begint hanteert. Maar gebaseerd op onderzoek weten we ook hoe we gedrag kunnen sturen en wat wel en niet werkt. Of het nu gaat om veranderen, veilig werken, samenwerken, verantwoordelijkheid nemen of elkaar aanspreken het begint met het beïnvloeden van gedrag op de juiste manier.
Internationale cultuurdiversiteit
In een wereld die steeds internationaler wordt, bedrijven die worden overgenomen door buitenlandse aandeelhouders of het werken over grenzen. Wie even over de grens heen kijkt ontdekt snel de impact van cultuurverschillen op gedrag in organisaties: impact van hiërarchie, verschil in rituelen, de manier van verbinden, statussymbolen, manier van aanspreken, omgang met conflicten, benadering van individuen. Maar er zijn bijvoorbeeld ook grote verschillen in hoe we aan kijken tegen thuiswerken, de waarde van afspraken en wat formele en informele macht is. Integriteit en politiek bedrijven heeft niet overal dezelfde betekenis. Patrick werkte meer dan 10 jaar in een internationale organisatie, mocht daarbij samenwerken met meer dan 30 verschillende culturen, was verantwoordelijk voor het oplossen van tegenstellingen veroorzaakt door cultuurverschillen en moest mensen laten samenwerken die een andere (culturele) taal spraken. Als gedragsbioloog observeerde en analyseerde hij, maar probeerde ook de impact op organisatiegedrag te begrijpen. De lessen die geleerd werden neemt hij in mee in lezingen en workshops.
"Mensen zijn sociale wezens, je moet dus niet alleen het individu beïnvloeden en veranderen, maar de gehele omgeving."
"We proberen vaak gedrag te veranderen door aan de foute knoppen te draaien."
Sociale veiligheid en grensoverschrijdend gedrag
Het lijkt alsof we meer te maken krijgen met sociale onveiligheid op de werkvloer en een toename van storend gedrag en grensoverschrijdend gedrag, althans het aantal vermeldingen in de media neemt toe. Mogelijk verklaart de toename van sociale groepen waar we als individu onderdeel van zijn waarom we minder goed in staat zijn om gedrag te corrigeren en collega’s aan te spreken op gedrag, we kunnen immers voortdurend weglopen als we getuige zijn van storend gedrag. Of is de verklaring het verschuiven van grenzen, kunnen we niets meer hebben en wordt al snel iets gezien als grensoverschrijdend? Wat kunnen we leren van de apen en de biologie als het gaat om de aanpak storend gedrag en grensoverschrijdend gedrag?
We zouden sociale veiligheid op dezelfde manier moeten benaderen als fysieke veiligheid. Als werkomstandigheden veranderen evalueren we de fysieke risico’s en passen we onze veiligheidsmaatregelen aan, we zouden dit op dezelfde manier moeten doen voor sociale veiligheid.
De kern is dat we regelmatig onze gedragsregels moeten evalueren. In alle sociale groepen zijn er (ongeschreven) regels die maken dat we op ene goede en veilige manier met elkaar kunnen omgaan, Maar als er nieuwe individuen in een groep komen of als de omgeving veranderd moeten we de regels weer opnieuw evalueren. Wat we leren van apen is dat ze eenduidige gedragsregels hebben. En als die falen zijn er voldoende rituelen om ervoor te zorgen dat men elkaar weer opzoekt en de verbinding maakt om daarbij ook confrontaties op te lossen en te verzoenen. En er is altijd een alfa-vrouw in de buurt die eventueel drukte makers en hufters aanspreekt op gedrag. Immers niemand kan de groep verlaten men is dus gebaat bij rust, stabiliteit en sociale veiligheid.
Als mensen willen we graag alles regelen in structuur: processen, gedragscodes, formele rollen als een vertrouwenspersoon en kernwaarden die we op de muurspijkeren. Maar de kern is dat we dit allemaal vertalen in gedrag: wat beteken bijvoorbeeld kernwaarden en wat zijn de consequenties als individuen zich er niet aanhouden?
“we kunnen nog steeds een hand op de schouder leggen zolang men een goede anatomische kennis heeft en weet waar de schouder eindigt”
“leidinggevenden worden vaak aangewezen als eerste aanspreekpunt bij storend gedrag, daarbij vergeten we voor het gemak dat de meeste meldingen gaan over de leidinggevenden”
Verliefd op je klant
Wil je als consument niet een beetje verleid worden? Het gevoel hebben dat alles voor jou uit de kast wordt gehaald en dat ondanks je complexe vraag, hoge eisen, het lastige tijdstip of onmogelijke vragen. In het verleidingsproces van de liefde herkennen we verschillende stappen die ertoe leiden dat er uiteindelijk een verbintenis wordt gemaakt. Maar er zijn om te beginnen verschillende rollen met verschillende belangen. Daarom kan het wederzijdse gedrag soms verwarring geven. De klant denkt misschien alles te kunnen eisen, de leverancier, verkoper, dienstverlener vergeet soms de grenzen aan te geven. Niets is vreemd in het verleidingsproces. Ook in het koop en verkoop proces, worden we gedragen door oerinstincten. Waarom vinden we het ene terras aantrekkelijk en de andere niet? Waarom hebben we een hekel aan geeuwend en klagende verkopers? Wat doet ons brein met het keuze menu van de telefooncomputer? Wat is de allergie voor opdringerige verkopers? En waarom willen we altijd uit meerdere varianten kiezen? En wanneer begint het verleidingsproces?
Wie de oerinstincten van de mens begrijpt en hoe deze onze keuzes beïnvloeden kan ervoor zorgen dat de klant wordt verleid.
Pestgedrag
“Pesten apen ook?” Deze vraag van een groepje leerkrachten leidde tot een onderzoek dat resulteerde in een boekje, signaalkaarten om pesten in de schoolklas beter te herkennen en trainingen.
Uit eerder onderzoek bleek dat bij apen pesten net zo voorkomt als bij mensen. Misschien weten we ook meer over de motivatie van pesten bij dieren als mensen. Het onderzoek bij dieren is ook veel ouder dan het onderzoek in de schoolklas. Publicaties van Oostenrijkse etholoog Konrad Lorenz over ‘mobbing’ bij dieren leidden in de jaren 70 tot de eerste studies van pestgedrag in de schoolklas.
Apen en mensen kinderen pesten om te ontdekken, te leren, in te kunnen schatten wat ze aan de ander hebben of hoe anderen reageren. Maar er zijn ook vormen die gericht zijn op hiërarchie of om een negatieve manier de ander duidelijk te maken wat men goed of slecht vindt. Net zoals bij apen zijn er verschillende rollen, zoals meeloper of aanjager. Maar een belangrijk verschil tussen mensen en apen is dat bij apen gedrag eerder effectiever wordt gecorrigeerd zodat escalaties worden vermeden.
Tijdens de vele uren observationeel onderzoek in zowel de schoolklas als bij de gorilla’s in samenwerking met studenten van de faculteit Sociale Wetenschappen en biologie van de Radboud Universiteit Nijmegen was de belangrijke vraagstelling hoe kunnen we effectief pesten herkennen? Het resultaat zijn de signaalkaarten voor het onderwijs maar ook trainingen in het bewust worden, observeren en signaleren (BOS Methode) van pesten.
Oerinstincten van de liefde
We drijven te ver af van onze biologische wortels als het gaat om de zoektocht naar de ideale partner. De definitie van wat de ideale partner is kan vanuit biologisch perspectief echter erg verschillen van het culturele perspectief. Je vindt de ideale partner eerder door in haren te snuffelen of op iemands schoenmaat te letten dan te kijken naar persoonlijkheid, baan of hobby's. Patrick van Veen was jarenlang te zien als expert op RTL 4 en Videoland bij het TV programma Married at first Sight. Maar de basis voor zijn boek en zijn kijk op de liefde liggen in het wetenschappelijk biologische onderzoek dat wereldwijd plaatsvindt. Dit leidde ertoe dat ruim 10 jaar geleden de eerste singledagen voor mensen/singles in Apenheul plaatsvonden. Het resultaat is niet alleen liefde, maar ook liefdesbaby’s die de oorsprong dus hebben in deze singledagen net zoals in MAFS. Regelmatig geeft Patrick het theatercollege: Op jacht naar de liefde. Hierin neemt hij toehoorders mee in de oerinstincten van de liefde en wat we daaruit.
